İhbar Tazminatı Nasıl Hesaplanır?

İhbar tazminatı nasıl hesaplanır sorusu, işçi ile patron arasındaki mukavelenin sona ermesi aşamasında sıkça gündeme gelir. Zira 4857 sayılı İş Kanunu, belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshinden evvel karşı tarafa haber verilmesini emreder. Haber verme yükümlülüğüne uymayan taraf, yasalarda belirlenen zaman dilimine denk düşen parayı peşin biçimde öder. Böylece tarafların hak kaybına uğramaması adına hesaplama işlemlerinin yasaya uygun yürütülmesi şarttır.

İş Kanunu Çerçevesinde Tazminat Hakkı

İşçi ve patron ilişkilerini düzenleyen İş Kanunu Madde 17, bildirim zamanlarını kati bir biçimde kurgular. Taraflar, mukaveleyi bitirme kararı aldıklarında karşı tarafa muayyen bir zaman öncesinden yazılı bildirim yapmakla mükelleftir. Haber verilmeden, aniden işten çıkarma veya istifa durumunda ihbar tazminatı ödeme mecburiyeti doğar. Nitekim burada hedeflenen gaye, çalışanın yeni bir iş bulması veya patronun yeni bir personel bulması adına tanınan zamanı güvence altına almaktır. Kurallara uyulmadığında ortaya çıkan maddi bedel, tarafların yasal haklarını korur.

Kıdem sürelerine göre belirlenen haftalar

Yasalarımızda yer alan nizama göre, çalışanın kurumdaki kıdemi, ödenecek miktarı doğrudan tayin eder. Dolayısıyla yasa uyarınca bildirim süresi dilimleri şu şekilde uygulanır:

• Altı aydan daha az çalışanlar adına iki hafta,

• Altı aydan bir buçuk yıla kadar kıdemi bulunanlar adına dört hafta,

• Bir buçuk yıldan üç yıla kadar çalışanlar adına altı hafta,

• Üç yıldan uzun süreli çalışanlar adına sekiz hafta bildirim müddeti öngörülür.

Saydığımız haftaların karşılığı miktar peşin yatırılarak mukavele anında bitirilebilir. Taraflar, imzaladıkları iş mukavelelerinde bahsi geçen haftaları kanuni sınırların altına düşüremez. Karşılıklı mutabakatla haftaların artırılması ise tamamen serbesttir.

Brüt Ücret Üzerinden Yapılan Kesintiler

Hesaplama aşamasında çalışanın eline geçen net maaş değil, yalın haldeki brüt ücret dikkate alınır. Hesaplamaya yalnızca çıplak maaş katılmaz. Çalışana düzenli aralıklarla verilen para veya para ile ölçülebilen menfaatler bütünüyle brüt tutara eklenir. Yol parası, yemek yardımı, düzenli yatan primler ve yakacak yardımı benzeri eklentiler brüt tutarı doğrudan değiştirir.

Gelir vergisi ve damga vergisi düşümleri

Buna mukabil çıkan toplam brüt miktar üzerinden yasal vergiler tahsil edilir. Yalnızca gelir vergisi ve damga vergisi kesilir. Sosyal Güvenlik Kurumu primi veya işsizlik sigortası fonu kesintisi kesinlikle yapılmaz. Brüt tutardan saydığımız vergiler düşüldükten sonra kalan bakiye, net tazminat bedeli tutarını verir. Hatalı matrah uygulamaları, iş mahkemelerinde dava sebebi sayılır. Yasal sınırların hatasız tayin edilmesi adına destek alınması mühimdir. Daha detaylı bilgi almak için uzman bir hukuk bürosuna danışabilirsiniz.

Gelir vergisi, işçinin o ayki kümülatif vergi matrahına göre tespit edilen dilim üzerinden kesilir. Yüzde on beş ile yüzde kırk arasında değişen vergi dilimleri, kesilecek tutarı belirler. Damga vergisi ise yasal mevzuatta güncellenen binde yedi virgül elli dokuz (0,00759) oranı üzerinden hesaplanır. Vergi diliminin hatasız bulunması, ödenecek net bedelin noksansız çıkmasını kolaylaştırır. Kesintiler bittikten sonra elde edilen meblağ, ödeme yükümlüsü tarafından banka yoluyla diğer tarafa yatırılır.

İşçi Ve İşveren Açısından Bildirim Yükümlülüğü

Toplumdaki yaygın düşüncenin zıddına, bedeli yalnızca patron ödemez. Kendi isteğiyle istifa kararı alan ve yasal sürelere uymayan çalışan da kuruma karşı maddi sorumluluk taşır. İstifa eden bir kişi, yasal bekleme aşamasında çalışmak istemiyorsa, yasada geçen haftalık ücretleri şirket hesabına peşin yatırır.

Kurumun iş sözleşmesini tek taraflı biçimde bitirmesi durumunda, kıdem tazminatı bedelinin yanına ihbar parası eklenir. Haklı fesih sebepleri doğduğunda işin rengi değişir. İş Kanunu Madde 25/II kapsamındaki ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller yaşandığında, patron derhal fesih hakkına başvurur. Çalışana bekleme müddeti tanımaz, hiçbir ödeme yapmaz.

Emeklilik ve askerlik durumlarındaki şartlar

Kıdem bedeli ile ihbar parası arasındaki en belirgin ayrım, istisnai fesih hallerinde ortaya çıkar. Erkek çalışanlar muvazzaf askerlik hizmeti sebebiyle işten ayrıldıklarında kıdem bedeline hak kazanır. Askerlik sebebiyle yapılan çıkışlarda ihbar parası ödenmez. Aynı kural emeklilik tahsisi durumu adına da geçerlidir. Emeklilik hakkı dolan bir çalışan kurumdan ayrıldığında, bekleme zorunluluğu doğmaz. Patron, emekli konumundaki çalışana kıdem bedelini yatırır lakin ek bir bildirim bedeli ödemez.

Kadın çalışanların evlilik tarihinden itibaren bir yıl içinde işten ayrılması durumu da benzer bir prosedüre tabidir. Evlilik sebebiyle istifa eden kadın çalışan, kıdem bedelini alır ancak bildirim müddetine dair bir ödeme talep edemez.

Haksız Fesih Durumunda Yasal Prosedür

Mukavele haksız fesih yoluyla sonlandırıldığında, taraflar arabuluculuk müessesesine başvurmak zorundadır. Dava açmadan evvel arabulucuya gitmek, iş hukukunun değişmez bir kuralıdır. Görüşmelerden uzlaşma çıkmazsa, mahkeme safhası başlatılır. İş mahkemelerinde açılan alacak davaları, hesaplamaların yeminli bilirkişilerce yapılmasını zorunlu kılar.

Hukuki hakların korunması, davanın yasal temeller üzerine inşa edilmesine bağlıdır. Dava dilekçesinin eksiksiz hazırlanması, taleplerin kanuna uygun biçimde dile getirilmesi elzemdir. Zaman aşımı süreleri, iş hukuku davalarında titizlikle takip edilmelidir. Kanun değişikliği vasıtasıyla alacaklarda zaman aşımı müddeti beş yıla indirilmiştir. Fesih tarihinden itibaren beş yıl içinde talep edilmeyen alacaklar zaman aşımına uğrar. Hukuki adımların geciktirilmeden başlatılması, mağduriyetin giderilmesi yolunda kritik bir hamledir.

Yıllık izin haklarının fesih aşamasındaki yeri

Çalışanların henüz tüketmedikleri yıllık izin hakları, bildirim müddetiyle iç içe geçemez. İhbar müddeti boyunca işçiye günde en az iki saat yeni iş arama izni verilir. İşçi, dilerse bahsi geçen saatleri toplayarak toplu biçimde izne çıkma hakkını elinde tutar. Patron, çalışanın bildirim müddetini geçirdiği günlerde, onu aynı zamanda yıllık izne çıkaramaz. Her iki hak birbirinden tamamen bağımsızdır. Mukavele bitiminde harcanmayan yıllık izinler nakit paraya çevrilerek hesaba yatırılır. Daha detaylı bilgi almak için uzman bir hukuk bürosuna danışabilirsiniz.

Dava safhasında, fesih bildiriminin yazılı yapılıp yapılmadığı mahkemece incelenir. Sözlü bildirimler yasal geçerlilik taşımaz. Yazılı ve gerekçeli bildirim yapmak kati bir zorunluluktur. İhtarname çekilerek yollanan bildirimler, ispat kolaylığı açısından tarafların elini güçlendirir. Belirsiz süreli iş mukavelelerinin sonlandırılması esnasında yasal kurallara harfiyen uyulması esastır.

Kısmi Süreli Sözleşmelerde Ödeme Düzeni

Part-time, yani kısmi süreli iş mukavelesiyle çalışan kişilerin hakları yasa ile güvence altındadır. Kısmi süreli çalışan personelin bildirim zamanı, tam zamanlı çalışan personelle tamamen aynıdır. Personelin haftalık çalışma saati dikkate alınmaksızın, işyerindeki toplam çalışma takvimi üzerinden haftalık bildirim dilimleri bulunur. Kıdem hesabı yapılırken çalışanın işe başladığı tarih ile işten ayrıldığı tarih arasındaki takvim zamanına bakılır. Bulunan haftalık zamanların karşılığı miktar, personelin kısmi süreli kazancı üzerinden netleştirilir. Orantısal bir hesaplama devre dışıdır; hak edilen zamanlar doğrudan uygulanır.

Deneme periyodu içindeki iptaller

İş mukavelelerine tarafların onayıyla en fazla iki aylık deneme periyodu konulabilir. Toplu iş mukavelelerinde bu zaman dört aya kadar uzatılabilir. Deneme periyodu sürerken yapılan iptallerde tarafların herhangi bir bildirim zorunluluğu bulunmaz. İki aylık periyot bitmeden işten ayrılan işçi veya işçiyi çıkaran patron, karşı tarafa bedel ödemez. Deneme periyodu bittikten bir gün sonra dahi iptal kararı alınsa, yasada geçen iki haftalık bildirim zorunluluğu derhal aktifleşir.